AMBER CİNSLERİ VE OLUŞUM SÜRELERİ
Amberin Kraliçesi olarak adlandırabileceğimiz “BALTIK AMBERİ”, fosilleşmiş ve yaklaşık 50 milyon yıl öncesine dayanan Rusya’nın bir kısmı ile, Batlık Denizi çevresindeki alandan çıkarılan amberlere verilen isimdir.
İkinci değerli amber cinsi Dominik Adaları’ndan çıkarılan amberlerdir ki oluşumları 10 ila 25 milyon yıl civarındadır.
Üçüncü cins amberler ise,”genç amber” veya “Polonya Amberi” olarak adlandırılır. Oluşumları 1 ile 10 milyon yıl arasındadır.
Copal adı verilen, henüz tam oluşmamış ve fosilleşmemiş amberler ise “copal” ve “kauri gums” olarak adlandırılırlar ve genellikle değerli koleksiyonlarda yer almazlar.
SATIN ALMA AŞAMASINDA TEST İÇİN YANINIZDA TAŞINABİLECEK
MALZEMELER VE DİKKAT EDİLMESİ GEREKLİ HUSUSLAR
1- Amberi satın alırken, muhakkak, inceleme ve gerekirse iade için 1-2 günlük mühlet isteyiniz. Bu sizin, evde, taşı test etmeniz için gerekli süreyi size sağlayacaktır.
2- Amberi mümkünse, daha önce alışveriş yaptığınız, güvenilir satıcılardan alınız.
3- Satın alırken, muhakkak, 5-10 misli büyüten büyüteç, vb. bulundurunuz ve yine, eğer elinizde varsa, gerçek olduğunu bildiğiniz amber ve copal çeşitleri ile alacağınız amberi büyüteçle mukayese ediniz.
4- İlk test için tırnaklarınızı ve bakır bir bozuk para veya küçük bir çakı ile, 15 santimetrekarelik yün veya kadife bir bez parçası ile birkaç parça kağıt kırıntısı veya konfeti ile yine mümkünse, “batma testi” için kullanabileceğiniz, içinde 3 farklı tuzlu su çözeltisi bulunan, ağzı kapalı 3 kapve 7-8 cm uzunluğunda, ince bakır bir tel veya ataç ile kibrit veya çakmak bulundurunuz. Bütün bunlar, basit ve etkili bir şekilde, ilk testleri yapmanızı sağlayacaktır.
İNCELEMEDE TEMEL KRİTERLER
A) OLUŞUM HALKALARI
Amber, çok uzun sürede oluştuğu için, gerçek amberde, bu oluşum halkaları düzenli ve homojen bir yapı gösterir. Taklitlerinde ise, bu oluşumlar, enjeksiyon ve benzeri yöntemlerle, (sıkma,eritme,vb.) kısa sürede yapıldığı için, dağınık ve düzensiz bir yapı sergileyecektir.
B) KALIP İZLERİ
Taklit amberlerde, şu veya bu şekilde bir kalıpta elde edildikleri için, kalıp izleri,taşın dış yüzeyinde hava ile temas sonucu oluşan hava kabarcıkları, şekil bozuklukları ve hatta bazen, merkezin hemen yanında, bir büyüteçle okuyabileceğiniz “MADE IN TAIWAN” yazısını dahi görebilirsiniz.
C) SERTLİK
Batlık amberini sertliği genellikle, 2- 2.5 (moh ölçeğine göre) dir. İnsan tırnağının ortalama sertliği ise, aynı ölçeğe göre 2 civarındadır. Dolayısı ile gerçek amberi tırnağınızla çizemez ancak, sertliği 3 olan bakır bir para ile ise çizebilirsiniz. Normalde, satıcı, sizin bunu yapmanıza izin vermeyecektir.Bunun için, bu testi, ya evinizde ya da satıcının görmeyeceği ve taşın direkt göz önünde olmayan, görünümüne ve değerine zarar vermeyecek bir yerine uygulayarak yapınız.
TEST YÖNTEMLERİ
Bir amberin gerçek olup olmadığını anlamak için çeşitli testler uygulanabilir. Örneğin; kimyasal metodlar, gemolojik laboratuar testleri ( sertlik, kırılma, yansıma, yoğunluk vb.) Ancak bunları herkes yapamaz, ve bulunduğu ortamda ya da evinde yapamaz. Ancak, aşağıdaki basit ev yöntemleri ile de etkili teğetler yapılabilir:
1- SICAK NOKTA TESTİ
Bunun için, 7-8 cm uzunluğunda ince bir bakır tel veya benzer uzunlukta bir ataç (kağıt klipsi) kullanabilirsiniz. (Yalnız, dikkat edilmesi gereken nokta; bu ince bakır tel veya ataç’ı test sırasında kesinlikle çıplak elle tutmayınız. Zira, özellikle bakır, ısıyı çok iyi ilettiğinden, elinizin yanmasına neden olabilir.) DENEY: Bu bakır tel veya ataç’ın ucunu akkor hale gelinceye kadar ısıtınız ve bu ucu, taşın, kolyenin, tesbihin görünmeyecek ve değerinin düşmesine neden olmayacak bir noktasına, örneğin, ip,zincir vb. deliğinin kenarına veya imamenin dibine değdiriniz ve amberin yanıp yanmadığını, eriyip erimediğini veya herhangi bir tepki gösterip göstermediğini izleyiniz. Telin kızgın ucunu dokundurduğunuz noktaya burnunuzu yanaştırıp koklayınız. Eğer çam ve çam reçinesi kokuyorsa amber gerçektir. Değilse taklittir. Bu deneyin detaylı sonuçları ileride verilen “test matrix” kısmında detaylı belirtilmiştir. Bu bakır teli veya ataç’ı yanınızda taşıyabilir ve bir kibrit,çakmak vb. vasıtası ile dışarıdaki alışverişleriniz esnasında da kullanabilirsiniz.
2- YÜZME TESTİ
Bu test, amberin özgül ağırlığından faydalanarak gerçekliğini anlamak için kullanılır.Bu testi yaparken kullanacağınız amber; metal,plastik vb. bir zincir, kolyeye bağlı olmamalıdır. Çünkü bu takdirde bu sözü edilen objelerin özgül ağırlığı amberden farklı olduğundan,sonuçlar yanıltıcı olacaktır. Yine ileride verilen “test matrix” de bu konu ile ilgili detaylı sonuçlar açıklanmıştır. Bu testi yapmak için, içlerinde 1.çözeltide 1çorba kaşığı, 2. çözeltide 2 çorba kaşığı, 3. çözeltide ise 3 çorba kaşığı tuz olan ve her birinde yaklaşık 285 gr. Su olan 3 farklı çözelti kullanılmalıdır.
3- STATİK ELEKTRİK TESTİ
Ünlü filozof Tales, amber üzerine yaptığı çalışmalarda, amberin, küçük bir parça yünlü veya kadife kumaşa (yaklaşık 15 santimetrekare) kısa bir süre sürtüldüğünde, bir statik elektrik akımı oluşturarak, keten, kağıt, saman,kül gibi, küçük parçacıkları çektiğini saptamıştır. Oysa birçok taklit amberde bu olmayacaktır.
4- BIÇAK TESTİ
Demirin (Çeliğin) yine “moh” ölçeğine göre sertliği 5,5 dir. Bıçakla, yine amberin zarar görmeyecek,görünmeyecek bir yerini hafifçe kazıdığımızda,çok küçük parçacıklar veya toz döküldüğünü görürüz. Birçok cins taklit amberde ise, bu dökülme, kıvrımlar veya talaşlar şeklinde olacaktır. Bununla ilgili detaylı sonuçları da yine aşağıdaki “test matrix” de görebiliriz.
TEST MATRIX
GERÇEK AMBER
Tuzlu su deneyinde amber, sadece 2. ve 3. çözeltilerde yüzecek, birincide ise, (1 kaşık tuz olan çözeltide) batacaktır.
• Sıcak Nokta deneyinde amber,kolaylıkla yanmayacak, güzel bir çam kokusu verecektir. Ve dokunduğunuzda da hafif sıcaklık hissi verecektir.
• Kadife veya yün kumaş parçasına sürttüğümüzde, gerçek amber, statik elektrik akımı oluşturarak, yukarıda bahsedilen, kağıt,saman,keten,konfeti,kül parçacıklarını çekecektir.
• Gerçek amberin özgül ağırlığı 1,03 – 1,10 arasındadır.
• Batlık amberinin sertliği “moh” ölçeğine göre 2 – 2,5 arasındadır.
• Burma veya sıkma amberin sertliği 3 tür.
• Dominik amberinin sertliği 1,5 – 2 arasındadır
• Bıçakla kazındığında, amber, toz veya granül halinde dökülecektir.
COPAL ( HAM AMBER)
Copal de hakiki amber gibi kumaşa sürtüldüğünde, statik elektrik oluşturarak, küçük parçacıkları çekecek ve sıcak nokta deneyinde de çam kokusu verecektir. Ancak sıcak nokta deneyinde,sıcaklık bir miktar artırıldığında, dokundurulan noktada hafif erime, ve hafif yapışkanlık oluşacaktır. Amber gibi copal’in içinde de bitki ve hayvan fosilleri, kalıntıları görülebilir. Copal genel olarak, Afrika, Brezilya, Doğu Hindistan’da görülür. Bunun diğer bir çeşidi olan ve “kauri gum” adı verilen diğer bir sertleşmiş reçine türü ise Yeni Zelanda’da bulunur. Bunun özgül ağırlığı da 1,06 – 1,08 arasıdır.
TAKLİT COPAL ( Afrika amberi, Afganistan Amberi, Mısır Amberi, Papaz Tesbihi amberi)
Bunlar ise, tuzlu su çözeltilerinin her üçünde de hatta bazen tatlı suda dahi yüzeceklerdir. Renkleri, genelde, soluk sarı olup, zaman zaman bulanık kırmızı veya ateş kırmızısı ( ki bu ısıtılarak elde edilir) olabilir. Gerçek copal ise bu rengi alamaz, ısıtılamaz çünkü erir. Taklit copal’ler genellikle, sentetik olarak,çubuk şeklinde üretilir, kesilip şekil verilerek tane haline getirilir. Bunların taneleri,, renk, görünüm, şekil vb. açısından tümüyle aynıdır. Özellikle, fıçı şekilli taşlar, bunların uzun plastik çubuklardan kesilerek yapıldığını gösterir. Özgül ağırlıkları 1,05 dir.
SENTETİK AMBERLER
POLYBERN
Sadece 3. tuzlu su çözeltisinde ( 3 kaşık tuz atılan çözeltide) yüzecektir. Bu madde, gerçek amber yongaları, amber tozu ve polystyrene karışımından oluşmaktadır ve genellikle, amber tozları eritilip karıştırılarak yapılır. Kesitine bakıldığında 3 farklı aşama ve 3 tabak görülür. Amberin içine gömülü yongaların etrafında küçük hava kabarcıkları görülür. Sıcak nokta deneyinde amber gibi koku verir fakat, dikkatli bakıldığında keskin kenarlı (kalıp izli) bir toprak yığını, külçe görüntüsü verir. Çoğunlukla, Polonya ve kısmen de Alman yapımıdır. Görüntüsü güzeldir, ancak değeri gerçek amberin 1/3 ü kadardır.
POLYSTYRENE (PLASTİK – TERMOPLASTİK)
Her 3 çözeltide ve hatta bazen tatlı suda da yüzer. Kumaşa sürtüldüğünde statik elektrik oluşturur ancak, sıcak nokta testinde plastik kokusu verir, bıçak testinde ise, kıvrım veya talaş şeklinde dökülür. Özgül ağırlığı 1,05 dir.
CELLULOID (SELÜLOZ NİTRAT, SELÜLOZ ASETAT)
Her 3 çözeltide de batar. Sıcak nokta testinde kafuru kokusu verir ve hatta çoğunlukla tutuşabilir. Özgül ağırlığı 1,29 – 1,42 arasıdır. Bıçak testinde kıvrım veya talaş şeklinde dökülür. Eskileri, taklit amber olsa da, antika değerine sahip olabilir.
HORN (BOYNUZ)
Her 3 çözeltide de batar. Hatta yoğun tuzlu çözeltide de batar. Genellikle İrlanda kökenlidir ve papaz tesbihlerinde yer alır. Sarıya boyanarak, çoğunlukla küçük varil şekilli tanecikler halinde dizilir. Sıcak nokta testinde yanık boynuz ve yanık saç kokusu verir. Özgül ağırlığı 1,10 civarındadır.
BERNIT
1. ve 2. Çözeltilerde, bazen de 3. çözeltide de batar. “stres pulu” veya “güneş pulu” adı verilen, pul şeklinde tanecikler içerir. Çoğunlukla gerçek,” hareli amber” le karıştırılır. Bernit’ deki pulcuklar, genellikle kıvrık yapıdadır. Bazı bernit’lerde, bitki ve hayvan fosilleri bulunabilir ancak, bir büyüteçle baktığınızda, bu kalıntılardaki hayvanların, canlı iken, henüz ölmeden oluşturdukları, küçük hava kabarcıkları ve bacakları ile oluşturdukları, gerçek amberde bulunması gereken oluşumları göremezsiniz. Bu da içine sonradan, suni olarak gömüldüklerini gösterir, özellikle, aşırı büyük böcek fosilleri şüphe ile karşılanmalıdır.
SLOCUM (TAKLİT AMBER)
1.ve 2. , Bazen de her üç çözeltide de batar. Bloklar halinde satılır. Genellikle turuncu ve kırmızı renktedir.Hareli görünüme sahiptir. İçinde böcek kalıntıları ve kıvrımları görülmekle birlikte, bir büyüteçle baktığınızda, bu kalıntıların çok aşırı sık ve düzenli olduğunu görürsünüz. Sıcak nokta testinde meyve kokusu verir. Özgül ağırlığı 1,17, sertliği 3 tür.
BAKELITE
Her 3 çözeltide de ve hatta yoğun tuzlu su çözeltisinde de batar. Genellikle, kırmızı veya siyah renktedir. Çoğunlukla, 100 yıllık parçalarda dahi, aşınma, yıpranma vb. görülmeyebilir. Sıcak nokta deneyinde, keskin ve ekşi bir koku verir. Statik elektrik üretir ( kumaşa sürtüldüğünde) Günlük kullanımda bildiğimiz bakalitle aynıdır. Özgül ağırlığı 1,25 dir. Çok eskileri, taklit amber olarak antika değerine sahip olabilir.
CASEIN
Her 3 çözeltide de batar. Sıcak nokta deneyinde yanık süt kokusu verir. Çünkü sertleştirilmiş süt proteininden yapılmıştır. Kumaşa sürtüldüğünde statik elektrik üretmez, özgül ağırlığı 1,32 dir. Çok eski olanların antika değeri vardır.
CAM
Her 3 çözeltide de batar. Dokunulduğunda soğuk bir izlenim verir. Donuk bir renk tonu vardır. İki parçası birbirine vurulduğunda çatlayan cam sesi verir. Genellikle yüzeyleri traşlanarak satılır.
DİĞER TAKLİTLER
MEERSCHAUM
Özgül ağırlığı 1,10 – 1,20 arasıdır.
JET (SİYAH AMBER)
İnci, sedef, amber ve mercan gibi organik bir taştır. Linyit kömürünün bir cinsidir. Fosilleşmiş hali’dir. Vikingler bunu, “siyah amber” olarak tanımlamışlardır. Bizde “Oltu Taşı” adı verilen madde ve “Rus Taşı” adı verilen maddelerle büyük benzerlik göstermektedir. Çinliler, zamanla, doğal amberin bu “jet” adı verilen siyah taşa dönüştüğüne inanmaktadırlar. Özgül ağırlığı 1,10 – 1,38 dir.
ACRYLIC PLASTICS – PLEXIGLASS , LUCITE, PERSPEX
Özgül ağırlığı 1,18 - 1,19 dur.
TORTOISE SHELL (KAPLUMBAĞA KABUĞU)
Özgül ağırlığı 1,26 – 1,35 dir.
BİTKİSEL FİLDİŞİ
Süt amberi yapımında kullanılır. Özgül ağırlığı 1,38 – 1,40 dır.
MADEN KÖMÜRÜ
Özgül ağırlığı 1,40 dır.
FİLDİŞİ
Yağlı ve Süt amber yapımında boyanarak kullanılır. Özgül ağırlığı 1,42 dir.
MOH SCALASI
Minerallerin ve organik maddelerin, en çok kullanılan, standart, sertlik derecelendirme sistemi’dir. 1 den 10 ‘a kadar sertlik derecesi içerir. Örneğin :
1- TALK
2- ALÇITAŞI , JİPS
3- KALSİT
4- FLUORİT
5- APATİT
6- ORTOKLAZ
7- QUARTZ
8- TOPAZ
9- YAKUT
10- ELMAS
TERCÜME VE DÜZENLEME : Kaptan İLTERİŞ ÇATALPINARLAR
